μυστήριο [ουσ. ουδ.]

Το μυστήριο υπήρξε το εκτενέστερο και πολυπληθέστερο είδος του δυτικοευρωπαϊκού μεσαιωνικού θεάτρου. Ο όρος ανάγεται στο αρχαίο ελληνικό μυστήριον, δηλαδή στην απόκρυφη τελετουργία, απέκτησε ειδικότερη χριστιανική σημασία και πέρασε στη λατινική, όπου συγχύστηκε λόγω παρωνυμίας (περίπου όμοιας προφοράς) με το ministerium, τη δημόσια ιεροτελεστία. Το είδος προέκυψε ως μετεξέλιξη του λειτουργικού δράματος: των πρώιμων δραματοποιήσεων που τελούσαν οι ίδιοι οι ιερείς εντός των ναών, εντεταγμένες στη ρωμαιοκαθολική λειτουργία, ώστε το κοινό να κατανοήσει τις Γραφές.

Από τις αρχές του 13ου αιώνα οι αναπαραστάσεις μεταφέρθηκαν στα προαύλια, στους δρόμους και στις πλατείες, καθώς το πλήθος των πιστών δεν χωρούσε πλέον στον ναό. Οι διάλογοι εγκατέλειψαν τη λατινική και αποδόθηκαν στις καθομιλούμενες γλώσσες, τα έργα έπαψαν να αποτελούν μέρος της λειτουργίας και η ευθύνη της παραγωγής πέρασε στις τοπικές συντεχνίες. Το παλαιότερο γαλλικό δράμα με διαλόγους σε δημώδη γλώσσα, που πιθανότατα παραστάθηκε εκτός ναού, είναι το Le Jeu d'Adam [Το παίγνιο του Αδάμ], αγνώστου δημιουργού, χρονολογούμενο μεταξύ 1146 και 1174. Η έξοδος αυτή συνδέθηκε με την αστικοποίηση και την ανάπτυξη του εμπορίου στη δυτική Ευρώπη. Από τις αρχές του 14ου έως τα τέλη του 16ου αιώνα το μυστήριο αποτέλεσε την κυρίαρχη μορφή θεάματος στη χριστιανική Ευρώπη.

Ως προς τη μορφή, τα μυστήρια συγκροτούνταν από μικρά αυτοτελή έμμετρα έργα, τα οποία κάλυπταν το σύνολο της χριστιανικής αφήγησης, από τη Δημιουργία έως τη Δευτέρα Παρουσία. Από τον 15ο αιώνα οργανώθηκαν σε κύκλους με επίκεντρο τα Πάθη και οι παραστάσεις εκτείνονταν σε πολλές διαδοχικές ημέρες. Ήδη από τον 13ο αιώνα η θρησκευτική δράση διακοπτόταν από κωμικά ιντερμέδια, φάρσες και τραγούδια, που λειτουργούσαν ως ανάπαυλα. Καθοριστική υπήρξε η εορτή της Αγίας Δωρεάς [Corpus Christi], θεσμοθετημένη το 1264, κατά την οποία κάθε επεισόδιο του κύκλου προετοιμαζόταν επί μήνες από διαφορετική συντεχνία.

Στη Γαλλία και στην Ιταλία ιδρύθηκαν αδελφότητες με αποκλειστικό σκοπό τη χρηματοδότηση των παραστάσεων. Το 1402 συστάθηκε στο Παρίσι η Confrérie de la Passion [Αδελφότητα του Θείου Πάθους], που θεωρείται ο πρώτος γαλλικός επαγγελματικός θίασος και στην οποία συμμετείχαν και γυναίκες. Στην Αγγλία, αντιθέτως, την ευθύνη είχαν οι εμποροβιοτεχνικές συντεχνίες και όλους τους ρόλους υποδύονταν άνδρες. Στην κεντρική Ευρώπη η δράση εκτυλισσόταν σε παρατακτικά τοποθετημένους ξύλινους οίκους [loci, mansiones], σε ευθύγραμμη ή ημικυκλική διάταξη που συγκροτούσε την πολυτοπική σκηνή, με το κοινό να μετακινείται από σταθμό σε σταθμό. Στην Αγγλία, στην Ισπανία και στις Κάτω Χώρες επικράτησε η μορφή της πομπής, με κινητά άρματα [pageant wagons] που σταματούσαν σε επιλεγμένα σημεία της πόλης και εξελίχθηκαν σε διώροφες κατασκευές: το κάτω επίπεδο, καλυμμένο με παραπέτασμα, χρησίμευε ως παρασκήνιο, το επάνω ως χώρος της δράσης.

Οι παραστάσεις φημίζονταν για τα μυστικά [secrets], συστήματα με τροχαλίες, γερανούς και καταπακτές που παρήγαγαν εντυπωσιακά οπτικά και ηχητικά εφέ. Θεαματικότερο όλων ήταν το στόμα του Άδη [Hellmouth]: μια τεράστια κεφαλή δράκου που εξαπέλυε φλόγες και καταβρόχθιζε τους αμαρτωλούς. Πλούσια ήταν τα κοστούμια των αγγέλων και των βασιλέων, το ενδιαφέρον όμως συγκέντρωναν οι διάβολοι, το κατεξοχήν κωμικό στοιχείο, με προσωπίδες ζώων, κέρατα, μακριές γλώσσες, ουρές και φτερά. Τους ρόλους αυτούς αναλάμβαναν ηθοποιοί του μιμοθεάτρου, ζογκλέρ, γελωτοποιοί και περιπλανώμενοι καλλιτέχνες.

Το 1548 το Κοινοβούλιο των Παρισίων απαγόρευσε στην Αδελφότητα του Θείου Πάθους την παράσταση ιερών μυστηρίων, αντιδρώντας στη συσσώρευση φαρσικών στοιχείων και χονδροειδών αστείων. Η Μεταρρύθμιση και η άνθιση του κοσμικού αναγεννησιακού θεάτρου οδήγησαν στην εξάλειψη του είδους σε ολόκληρη την Ευρώπη έως το τέλος του 16ου αιώνα. Εξαίρεση αποτέλεσε η Ισπανία, όπου τα autos sacramentales [ιερά μυστηριακά δράματα] διατηρήθηκαν έως τα μέσα του 18ου αιώνα. Η παράδοση του κύκλου των Παθών επιβιώνει έως σήμερα στην Ιταλία, στην Ισπανία και στη Λατινική Αμερική, με τον υπαίθριο και συλλογικό της χαρακτήρα ακέραιο.